ÜNSAL ÇALIK


ŞEBİNKARAHİSAR NAHİYESİ

-


Karahisar-ı Şarki kazasının merkez nahiyesini teşkil eden Karahisar kasabası Yeşilırmak’ın aşağı yatağında ve Doğu Karadeniz dağlarının iç kesimlerinde ortalama yüksekliği 1450 metre olan büyük bir plato üzerinde kurulmuştur.

Kasaba üç tarafı dağlarla çevrili ve tek bir taraftan Kelkit Vadisi’ne çıkış vardır. Nahiye merkezi olan Karahisar kasabasının 2’si Müslüman 7’si gayrimüslim olmak üzere 7 mahallesi bulunmaktadır. 1569 (H.977) senesinde bu mahallelerde yaşayan nüfus tahmini olarak 1365 Müslüman ve 2.052 gayrımüslim olmak üzere 3.417 kişiydi. 434 Karahisar nahiyesinde 27 karye ve 12 mezra‘a olmak üzere toplam 39 yerleşim birimi bulunmaktadır. Bu birimlerin toplam geliri 167538 akçedir. Bunlardan Nefs-i Karahisar, Piravul, Avutmuş, Tamzara, Gönik, Ziberi karyeleri ile Şehsalar mezrasının tasarrufu tımarlı sipahilere bırakılmıştır. Tımarlara tahsis edilmiş olan toplam gelir 75235 akçedir. Bunların dışında kalan köyler Şabhane köyleri adı altında ayrı bir tasnife tabi tutulmuşlar ve padişah haslarına dâhil edilmişlerdir. Fatma Acun şap üretimi yapan bu köylerin Karahisar'ın kuzey-doğu hattına yayılmış durumda olduğuna değinmiştir.

Karahisar nahiyesinde bulunan şaphane köylerinin daha önceleri rüsum, aşar, cizye, ispenç gibi vergilerini verdikten sonra şap madenlerinde ücret karşılığı ırgat olarak çalıştırılmaları yönünde hüküm çıkmış iken, şaphane köylerinin vergilerini ödemeye tahammüllerinin olmaması ve köylerin ahalisinin dağılarak perakende duruma düşmeleri üzerine, şaphane madenleri muattal kalmamak şartıyla vergilerden muaf olmak üzere şap ürettikleri icmal defterine kaydolunmuştur.Fatma Acun bu madencilerin sayısının 1569 senesine gelindiğinde 1.000 kişiye kadar ulaştığını söylemektedir.  Karahisar Nahiyesinde özellikle buğday ve arpa gibi hububat ürünlerinin yetiştirildiği tarlalar ve bağ, bahçe, bostan gibi tarımsal üretim yapılan araziler hemen her köyde zirai üretimin önemli bir kısmını oluşturmaktadır.

Ayrıca bölgede yoğun olarak keten üretimi yapılmaktadır. Hemen her köyde yapılan keten üretimi XV. yüzyılda sadece Koyluhisar nahiyesinde yapılmakta iken, XVI. yüzyılın sonlarına doğru bütün Karahisar bölgesine yayılmıştır. Karahisar nahiyesinde yapılan endüstriyel faaliyetlerden en yoğun olanı, bölgede bulunan şap madenlerinden dolayı şap üretimidir. Bundan başka şehir merkezinde 1 adet boyahane bulunmaktadır. Bu boyahanelerin gelirleri 1569 senesinde 25.000 akçe idi. Bölge de az miktarda mum ve boza üretimi de yapılmaktadır. Fatma Acun, 1520’lerde şehir merkezinde bir adet de meyhane tesis edildiğini ve burada alkollü içki üretimi yapıldığını ancak sonraki tahrirlerde bu meyhane görülmemekte olduğunu kaydetmiştir.

Nahiyede bulunan endüstriyel faaliyetlerden bir tanesi de değirmenlerdir. Nahiye genelindeki değirmenlerin su ile çalışan değirmenler olduğu görülmektedir. Nahiyede toplamda 24 adet değirmen bulunmaktadır. Bu değirmenlerin bir kısmının vergisi maktu olarak alınmaktadır. Ancak diğerleri yıl içerisinde hizmet verdikleri süreye göre vergilendirilmiştir. Örneğin, Balcana-i Büzürk, Güllücü ve Sunak karyelerinde bulunan değirmenlerden birer tanesi tüm yıl, yine Güllüce karyesinde bulunan diğer bir değirmen 9 ay, Arslan karyesinde bulunan değirmen 8 ay, İstirefi, Direktaş ve Hisarcık karyelerinde bulunan değirmenler 6 ay, Eksili karyesinde bulunan değirmen 5 ay ve Mutafak, Balcana-i Büzürk, Eşküne ve Direktaş karyelerinde bulunan değirmenler ise 4 ay hizmet vermektedirler  .Bu hizmet süreleri değirmenlerin bulundukları karyelerden geçen akarsuların debilerinin yükselmesi ile ilgili olsa gerektir. Bölgedeki ticari faaliyet ise Karahisar kasabasının merkezinde kurulan pazarda yapılmakta idi. Bu pazar geniş coğrafyalara hitap eden bir pazar olmayıp, daha çok yerele hitap etmektedir. Bölgeye daha çok çevre köy ve nahiyelerden ürünler getirilip satılmaktadır.

                Karahisar-ı Şarki kazasında 10 nahiye olmasına rağmen sadece Karahisar nahiyesinde olmak üzere bir nahiye merkezi vardır. Diğer nahiyelerde şehir merkezi denilebilecek bir yerleşim yeri bulunmamaktadır. Bu merkezde ilk dönemlerde reaya Müslüman ve gayrımüslim olarak gruplandırılmış olsa da, sonraki dönemlerde mahalle şeklinde örgütlenmiştir. Buna göre Karahisar kasabasında yedi adet mahalle bulunmaktadır. Bu mahalleler Hacı Halim, Balaban, Suva, Miyane, Güngörmez, Kilise ve Doka isimlerinde olup, bunlardan Hacı Halim ve Bülbül mahallesi Müslüman diğerleri ise gayrimüslimlerle meskundur. Karahisar kasabasında bulunan mahallelerde nüfusun önceki zamanlara oldukça arttığı görülmektedir. Fatma Acun nüfus artışının 1547 senesine göre iki katı oranında fazlalaştığını ve bunun sebebini ise meskûn halkın bir takım hizmetleri yerine getirdikleri takdirde avarız ve tekaliften muaf olacaklarını bildiren bir kaydın varlığına bağlamıştır.449 Karahisar nahiyesinin toplam nüfusu 2861 neferdir. Bu nüfusun büyük çoğunluğunu gayrimüslimler meydana getirmektedir. Nahiye genelindeki gayrimüslim nüfus 2.509 nefer iken Müslüman olan nüfus ancak 352 neferdir. Bu Müslüman nüfusun ise büyük çoğunluğu nahiye merkezindeki iki mahallede bulunmaktadır. Nahiyede muaf reaya genelde Şaphane karyelerinde bulunmaktadır. Bu karyeler ahalisi şap çıkardıkları sürece avarızdan muaf tutulmuşlardır. Bunlardan başka, Tamzara karyesinde 16 nefer kazgancıyan, Avutmuş karyesinde 16 nefer zaviyedar ve Piravul karyesinde bulunan 2 nefer sayyad avarızdan muaf tutulmuşlardır.